De Grieken wonnen de Slag bij Marathon door een gedurfde aanval en een zorgvuldig aangepaste opstelling. Onder leiding van Miltiades versterkten de Atheners hun flanken terwijl ze het centrum verzwakten, waardoor de Griekse vleugels de Perzische troepen aan beide kanten konden overrompelen voordat ze naar binnen trokken en het Perzische centrum omsingelden. De overwinning stopte de eerste Perzische invasie van Griekenland en toonde aan dat het Perzische leger kon worden verslagen.
De Slag bij Marathon (490 v.Chr.) was een belangrijke Griekse overwinning tijdens de eerste Perzische invasie van Griekenland. Onder aanvoering van Miltiades versloegen de Atheners en hun bondgenoten uit Plataeae het Perzische leger op de vlakte van Marathon door hun flanken te versterken. Hiermee overvleugelden ze de Perzische vleugels en omsingelden vervolgens het centrum. De overwinning stopte de eerste Perzische invasie en bewees dat de Perzische troepen verslagen konden worden.
Afloop
Athenian victory
Bevelhebbers
MiltiadesAthenian general (one of ten strategoi); credited as the chief tactical architect of the battle and the one who persuaded Callimachus to engage · Greek
CallimachusPolemarch (War Archon), nominal commander-in-chief of the Athenian force; killed in the fighting · Greek
AristidesAthenian strategos ('the Just'), present as one of the ten generals · Greek
ArimnestusCommander of the Plataean contingent, Athens' only ally in the battle · Greek
CynegirusAthenian soldier, brother of the playwright Aeschylus; famed in legend for seizing a fleeing Persian ship and losing his hand · Greek
Darius IKing of Persia; ordered the punitive expedition against Athens and Eretria (not present at the battle) · Persian
DatisMedian commander, joint leader of the Persian expeditionary force · Persian
Artaphernes (the Younger)Nephew of Darius I, joint commander of the expedition · Persian
HippiasExiled former tyrant of Athens, accompanied the Persians as guide and advisor, hoping to be restored to power · Persian
Strijdkrachten
Greekabout 9,000–11,000 soldiers
Persianunclear, roughly 20,000–30,000
Verliezen
Greekabout 192–200 killed
Persianabout 6,400 killed (disputed)
Regio
Attica
Coördinaten
38.118, 23.978
Kroniek
Wat er gebeurde
I
Hoofdstuk 1 van 5
Achtergrond
De wraak van een koning
In 490 v.Chr. was het Perzische Rijk de grootste mogendheid die de Griekse wereld ooit had gezien. Koning Darius I beheerste een rijk dat zich uitstrekte van Egypte en de oostelijke Middellandse Zee tot ver voorbij Mesopotamië en Perzië. Athene daarentegen was slechts één onafhankelijke stadstaat aan de rand van de Egeïsche wereld.
Maar Athene had zich de vijand van Perzië gemaakt.
Acht jaar eerder waren Griekse steden in Ionië, aan de kust van Klein-Azië, in opstand gekomen tegen het Perzische gezag. Athene en Eretria hadden schepen en soldaten gestuurd om hen te steunen. De opstand mislukte uiteindelijk, maar de Atheners hadden al deelgenomen aan het in brand steken van Sardis, een van de belangrijke steden van de Perzische koning. Darius vergat dat niet. De expeditie van 490 v.Chr. was bedoeld om Eretria en Athene te straffen, het Perzische gezag in de Egeïsche Zee te herstellen en te laten zien wat er gebeurde met steden die de Grote Koning uitdaagden.
Het Perzische leger stak de Egeïsche Zee over onder leiding van twee bevelhebbers: Datis, een Medische edelman, en Artaphernes de Jonge, een neef van Darius. Eerst vielen zij Eretria aan op het eiland Euboea. Na een belegering werd de stad ingenomen, de bevolking weggevoerd en de tempels verbrand. Athene was de volgende.
Vervolgens landde de Perzische vloot op de vlakte van Marathon, ten noordoosten van Athene.
Een banneling keert terug
De landingsplaats was niet zomaar gekozen. De vlakte van Marathon was breed genoeg om een groot leger op te stellen en lag dicht genoeg bij Athene om de stad te bedreigen. Het had nog een voordeel voor de Perzen: ze werden vergezeld door Hippias, de voormalige tiran van Athene.
Hippias had ooit samen met zijn broer Athene geregeerd, maar hij was jaren daarvoor verdreven. Nu, als oude man, keerde hij terug met een Perzisch leger in zijn rug, in de hoop dat de stad zou worden veroverd en hij in zijn macht zou worden hersteld. Voor de Atheners was de invasie niet alleen een dreiging van buitenaf. Het was ook de mogelijke terugkeer van de tirannie in eigen huis.
De Perzische strijdmacht was waarschijnlijk veel groter dan het Griekse leger, hoewel antieke bronnen onmogelijke cijfers geven en moderne schattingen uiteenlopen. Een redelijke schatting is grofweg 20.000 tot 30.000 Perzische soldaten, terwijl Athene slechts zo'n 9.000 tot 11.000 man op de been kon brengen. De enige bondgenoot van Athene was het kleine Plataeae, dat zijn soldaten stuurde om zij aan zij met de Atheners te vechten onder leiding van Arimnestus.
Sparta was om hulp gevraagd, maar religieuze wetten verhinderden de Spartanen om te marcheren tot volle maan. De Atheners zouden het Perzische leger zonder hen moeten bevechten.
Het besluit om te vechten
Het Athene leger stond onder bevel van tien gekozen generaals, strategos genaamd. Onder hen bevonden zich Miltiades en Aristides. Daarboven stond de polemarchus, Callimachus, die de beslissende stem had als de generaals het oneens waren.
Ze waren het oneens.
Sommige Atheners wilden wachten en de wegen dichter bij de stad verdedigen. Anderen vreesden dat uitstel de Perzen de tijd zou geven om rechtstreeks naar Athene te varen of aanhangers van Hippias zou aanmoedigen om de stad te verraden. Miltiades pleitte voor een veldslag bij Marathon. Hij geloofde dat de Atheners een kans maakten als ze toesloegen voordat de Perzische cavalerie en versterkingen de situatie konden veranderen.
Callimachus steunde Miltiades.
Het was een beslissing die moed vergde. De Grieken waren in de minderheid, hun sterkste bondgenoot was afwezig en het Perzische Rijk had Eretria reeds vernietigd. Toch marscheerden de Atheners de vlakte op en vormden hun linie tussen de heuvels en de moerassen.
Ze vochten niet louter om een leger tegen te houden.
Ze vochten om te beslissen of Athene vrij zou blijven.
Herodotus — Historiën, Boek VI.
Encyclopaedia Britannica — Slag bij Marathon.
Livius.org — Marathon (490 v.Chr.).
Duke University — Marathon en de mythe.
Het Lange Wachten
Enkele dagen lang stonden de Griekse en Perzische legers tegenover elkaar op de vlakte.
De Perzen hielden het lager gelegen terrein bij hun schepen en de kust. Het Griekse leger stond dichter bij de heuvels aan de westelijke kant van de vlakte, waar het de weg naar Athene kon beschermen en kon voorkomen dat het gemakkelijk werd omsingeld. Tussen de beide legers lag open landbouwgrond, met moerassig terrein bij delen van de kust.
De Grieken hadden goede redenen om voorzichtig te zijn. Perzische legers leunden sterk op boogschutters, lichte infanterie en cavalerie. Op open terrein konden Perzische ruiters de Griekse flanken bedreigen, terwijl de boogschutters de dicht opeenstaande Griekse falanx konden verzwakken voordat de infanterie elkaar ontmoette.
De Atheners hadden echter één groot voordeel: de hoplitenfalanx. Hun soldaten waren zwaar bewapend met bronzen helmen, grote ronde schilden, lansen en harnassen. Als ze de Perzische linie snel konden bereiken en hun formatie bij elkaar konden houden, konden ze de slag omzetten in man-tegen-gevechten het soort gevecht dat in hun voordeel was.
Miltiades moest daarom twee problemen tegelijk oplossen. Hij moest zijn in de minderheid zijnde leger beschermen tegen omsingeling, en hij moest het terrein oversteken voordat Perzische pijlen zijn formatie konden breken.
De Griekse Linie Rukt Op
Toen het moment daar was, trok het Griekse leger naar voren.
De exacte reden voor de timing blijft voer voor discussie. Sommige historici beweren dat de Perzen hun cavalerie in beweging hadden gezet of zich klaarmaakten om een deel van het leger naar Athene te varen. Anderen geloven dat Miltiades simpelweg een kans zag. Wat wel duidelijk is, is dat de Grieken niet wachtten tot de Perzen aanvielen. Ze kozen het moment zelf.
Miltiades stelde de Griekse linie zorgvuldig op. Om te voorkomen dat de Perzen hen zouden flankeren, spreidde hij zijn leger uit over een breed front. Dit betekende dat het centrum dunner werd gemaakt dan gebruikelijk, terwijl de twee vleugels werden versterkt.
Het was een gok.
Een dun centrum kon worden teruggedrongen. Maar als de sterkere Griekse vleugels de Perzische troepen tegenover zich versloegen, konden ze naar binnen zwenken en het vijandelijke centrum van beide kanten aanvallen.
Op het bevel rukten de Grieken op over de vlakte. Antieke schrijvers beschrijven hoe ze het laatste stuk renden, wellicht om de tijd die ze onder de Perzische pijlen doorbrachten te verkorten. Hoe ver ze precies renden en in welk tempo is onzeker.
De Perzische boogschutters schoten.
Toen sloeg de Griekse linie in.
Het Centrum Buigt
De botsing was hevig. Het Perzische centrum, dat deels bestond uit de sterkste troepen van het rijk, drukte tegen het dunner Griekse centrum en duwde dit achterwaarts.
Even leek het Perzische plan te werken.
Het Griekse centrum boog onder de druk. De mannen in het midden waren in de minderheid en konden niet op an het gewicht van de Perzische aanval. Toch leidde dit niet onmiddellijk tot de vernietiging van de Griekse linie. Het centrum trok zich vechtend terug, wat tijd kocht voor de sterkere Griekse vleugels om hun werk te doen.
Aan beide kanten van het slagveld begonnen de Griekse vleugels de troepen die hen naderden terug te drijven.
De Atheners en Plataeërs waren beter beschermd in man-tegen-gevecht. Hun zware schilden en lange lansen gaven hen een voordeel zodra het gevecht handgemeen werd. Perzische soldaten vochten met moed, maar velen waren lichter uitgerust en hadden minder ruimte om hun bogen te gebruiken zodra de Griekse linie hen bereikte.
De Perzische vleugels begonnen te wijken.
De Vleugels Zwenken naar Binnen
Dit was het moment waar Miltiades de slag omheen had gebouwd.
De Griekse vleugels zetten niet direct de achternavervolging in op de terugtrekkende Perzen. In plaats daarvan zwenkten ze naar binnen richting het Perzische centrum. Dezelfde Griekse linie die aan het begin dun was uitgespreid, vouwde zich nu om de sterkste troepen van de vijand heen.
De Perzen die het Griekse centrum naar achteren hadden geduwd, zagen zich opeens aangevallen vanaf de voorkant en van beide kanten.
De slag werd een val.
Het Perzische centrum kon niet langer oprukken. De soldaten stonden dicht op elkaar gedrukt, werden vanuit alle richtingen geduwd en konden hun numerieke voordeel niet benutten. Griekse hopliten beukten eroplos met schilden, lansen en zwaarden.
De Perzische linie brak.
De Race om de Schepen
Zodra de Perzische troepen zich begonnen terug te trekken, veranderde de slag snel. De overlevenden renden terug naar de kust, in een poging hun schepen te bereiken voordat de Grieken hen konden neerhalen of de schepen konden veroveren.
De terugtocht was bijzonder gevaarlijk bij de moerassen. Latere overleveringen beweren dat sommige Perzen, onbekend met het terrein, in het natte gebied struikelden en verdronken tijdens hun vlucht.
De Grieken bereikten de kust en vochten om de schepen. Volgens Herodotus veroverden ze zeven Perzische vaartuigen, hoewel het grootste deel van de vloot ontkwam.
Callimachus, de Atheense polemarch die het besluit om te vechten had gesteund, sneuvelde tijdens de gevechten. De latere legende van Cynegirus vertelt dat hij een Perzisch schip vastgreep toen dat probeerde te ontsnappen en zijn hand verloor voordat hij stierf. Het verhaal werd beroemd in de Griekse herinnering, maar de exacte details kunnen niet worden geverifieerd.
De slag op de vlakte was voorbij.
Maar het gevaar voor Athene was dat niet.
Terug naar Athene
De Perzische vloot was grotendeels intact gebleven. In plaats van onmiddellijk terug te keren naar Azië, zeilde deze zuidwaarts rond Kaap Sounion naar Phaleron, het havengebied bij Athene.
De Perzische bevelhebbers hadden mogelijk gehoopt de stad te bereiken voordat het Atheense leger kon terugkeren. Als Athene onverdedigd was achtergebleven, had de vloot troepen nabij de stad kunnen landen en deze mogelijk kunnen innemen door een verrassing of steun van de volgelingen van Hippias.
Miltiades en de Atheners begrepen de dreiging.
Na de gevechten bij Marathon marcheerde een groot deel van het leger in hoog tempo terug naar Athene. Aristides en zijn eigen stam bleven achter om de gevangenen en de buit te bewaken
Toen de Perzische vloot Phaleron bereikte, trof deze het Atheense leger al wachtend aan.
De Perzen hadden hun kans verspeeld. Datis en Artaphernes bevalen de vloot terug te keren over de Egeïsche Zee.
Athene had het overleefd.
Herodotus — Historiën, Boek VI.
Encyclopaedia Britannica — Slag bij Marathon.
Livius.org — Marathon (490 v.Chr.).
Duke University — Marathon en de Mythe.
De keuze om aan te vallen
Het eerste keerpunt was het Atheense besluit om niet te wachten.
De Perzen beschikten over meer manschappen, een grotere vloot en de capaciteit om Athene te bedreigen via land of zee. Als de Atheners passief waren gebleven, hadden ze de Perzen wellicht de kans gegeven om te kiezen wanneer en waar de veldslag zou plaatsvinden.
Miltiades overtuigde Callimachus ervan dat de Grieken bij Marathon moesten aanvallen. Dit gaf de Atheners het initiatief en dwong de Perzen om te vechten op een terrein waar de Griekse zware infanterie snel tot man-tegen-mangaandeel kon overgaan.
Een sterkere Griekse flank
Het tweede keerpunt was de Griekse opstelling.
Miltiades wistar dat zijn leger te klein was om een diepe linie over het hele slagveld te vormen zonder dat Perzische troepen om zijn flanken heen konden trekken. Hij loste dit probleem op door de Grieken over een breed front te spreken, waardoor het centrum dunner en de flanken sterker werden.
Dit was gevaarlijk omdat het centrum teruggedreven kon worden, en dat gebeurde ook. Maar het plan gaf de sterkere flanken de kans om de Perzen tegenover zich te verslaan en naar binnen te draaien.
De terugtocht van het Griekse centrum was niet het einde van de veldslag. Het was het moment dat de omsingeling mogelijk maakte.
De boogschutters naderen
Het derde keerpunt was de Griekse opmars over open terrein.
Het Perzische leger beschikte over boogschutters en lichte infanterie. Hoe langer de Grieken op afstand bleven, des te gevaarlijker de Perzische pijlen werden. De Griekse opmars verkleinde dat gevaar door het gevecht zo snel mogelijk naar de korte afstand te verplaatsen.
Zodra de hoplieten de Perzische linie bereikten, werd de strijd er een van schilden, lansen en fysieke druk. Dat was waar de Griekse uitrusting en formatie het zwaarst wogen.
De Perzische vloot slaagt er niet in Athene in te nemen
Het uiteindelijke keerpunt vond plaats na de gevechten op de vlakte.
Het Perzische leger had de veldslag verloren, maar de vloot had nog genoeg schepen over om Athene te bedreigen. Als de Perzen Phaleron hadden bereikt voordat de Atheners terugkeerden, had de overwinning bij Marathon veel minder betekenis gehad.
In plaats daarvan marcheerde het Atheense leger snel terug en verscheen het voordat de Perzische vloot kon landen. De Perzen zagen af van de poging en voeren huiswaarts.
Marathon was daarom pas echt veilig nadat de Atheners zowel het slagveld als hun stad hadden verdedigd.
Herodotus — Historiën, Boek VI.
Encyclopaedia Britannica — Slag bij Marathon.
Livius.org — Marathon (490 v.Chr.).
Duke University — Marathon en de Mythe.
Het tellen van de doden
De Griekse overwinning was indrukwekkend, maar de cijfers over de slachtoffers moeten met voorzichtigheid worden behandeld. Antieke veldslagen leveren zelden cijfers op die met zekerheid kunnen worden gecontroleerd, en de belangrijkste antieke bron, Herodotus, noemt geen totaal voor de ingezette troepen.
Volgens Herodotus sneuvelden 192 Atheners en 11 Plateërs. Het aantal Perzische doden werd vastgesteld op 6.400, hoewel dit cijfer door moderne historici wordt betwist en mogelijk geen rekening houdt met mannen die in de moerassen verdronken of naar de schepen ontkwamen.
Gebruikmakend van de cijfers die het meest met de veldslag worden geassocieerd, bedroegen de Griekse verliezen ongeveer 192–200 doden, terwijl de Perzische verliezen rond de 6.400 doden lagen. Dit verschil weerspiegelt het verloop van de slag: de Grieken vochten in dichte formatie, terwijl de Perzische terugtocht chaotisch werd zodra het centrum instortte.
Onder de Griekse doden bevond zich Callimachus, de polemarchus wiens doorslaggevende stem het plan van Miltiades mogelijk had gemaakt.
Athene blijft vrij
Het onmiddellijke resultaat was simpel: de Perzische expeditie was mislukt.
Eretria was verwoest, maar Athene niet. Hippias werd niet in zijn macht hersteld en het Perzische leger was de Egeïsche Zee weer overgestoken zonder de stad te veroveren die het was gekomen om te straffen.
Voor Athene had de overwinning een enorme politieke betekenis. De jonge democratie van de stad had haar eerste grote buitenlandse bedreiging doorstaan. De mannen die bij Marathon vochten waren burgersoldaten en de overwinning versterkte de overtuiging dat Athene zichzelf kon verdedigen zonder terug te keren naar tirannie of afhankelijk te zijn van een vreemde koning.
De veldslag maakte geen een einde aan de Perzische dreiging. Darius begon met de planning van een veel grotere invasie, maar hij stierf voordat deze kon beginnen. Zijn zoon Xerxes zou uiteindelijk de grote invasie van Griekenland lanceren in 480 v.Chr., bekijk ook mijn andere slagen over Thermopylae en Salamis
Marathon was de eerste overwinning, niet de laatste veldslag.
Miltiades' val
Miltiades werd de held van Marathon, maar zijn succes beschermde hem niet lang.
Het volgende jaar leidde hij een Atheense expeditie tegen het eiland Paros. De operatie mislukte en Miltiades keerde gewond en politiek kwetsbaar terug. Hij werd vervolgd, zwaar beboet en stierf kort daarna aan zijn verwondingen.
Het was een harde afloop voor de man die het nauwst verbonden was met Athene's grootste overwinning. Maar het toont ook iets belangrijks over de Atheense politiek: zelfs een gevierd bevelhebber kon ter verantwoording worden geroepen door de burgers die hij had aangevoerd.
De legende van de hardloper
Marathon raakte later verbonden met een van de beroemdste verhalen uit de geschiedenis: een bode die van het slagveld naar Athene rent, de overwinning aankondigt en sterft van uitputting.
Het vroegste verslag van Herodotus vertelt een ander verhaal. Hij zegt dat de hardloper Pheidippides vóór de slag van Athene naar Sparta werd gestuurd om om hulp te vragen, een reis van ongeveer 150 mijl, veel langer dan de beroemde ren van Marathon naar Athene.
Het verhaal over de hardloper van het slagveld ontstond pas later. Het inspireerde de moderne marathonloop, waarvan de traditionele afstand van 26,2 mijl eeuwen na de antieke veldslag werd vastgesteld.
De legende beschrijft misschien niet precies wat er in 490 v.Chr. gebeurde, maar het vangt het gevoel dat Marathon is gaan vertegenwoordigen: een stad in gevaar, een wanhopige poging en een overwinning behaald tegen een overweldigende overmacht.
Een overwinning met beperkingen
Marathon was een van de belangrijkste veldslagen in de Griekse geschiedenis, maar moet niet worden beschouwd als het moment waarop heel Griekenland voorgoed werd gered.
Herodotus — Historiën, Boek VI.
Encyclopaedia Britannica — Slag bij Marathon.
Livius.org — Marathon (490 v.Chr.).
Duke University — Marathon en de Mythe.
1. De eerste tangbeweging in de geschiedenis
Marathon bevat mogelijk de earliest duidelijk beschreven tangbeweging in de westerse militaire geschiedenis. Miltiades verdunde opzettelijk zijn centrum en versterkte beide vleugels zodat deze, zodra ze hun tegenstanders hadden verslagen, naar binnen konden zwenken en het Perzische centrum konden insluiten.
Latere tactische handboeken zouden dit idee formaliseren, maar het verslag van Herodotus toont al de kernlogica: een zwak centrum dat meegeeft en sterke vleugels die de terugtocht omzetten in een omsingeling.
2. De cijfers waren waarschijnlijk 'te mooi om waar te zijn'
De beroemde verhouding van 192 gesneuvelde Atheners tegenover 6.400 Perzen is zo netjes dat sommige historici vermoeden dat het om antieke afronding of propaganda gaat.
Het griekse getal is plausibel omdat Atheense oorlogsslachtoffers vaak met naam in steen werden vastgelegd, maar 6.400 oogt verdacht veel als een veelvoud van 192 (ongeveer 33⅓ keer zoveel), wat duidt op een symbolisch of retorisch tintje in plaats van een nauwkeurige telling.
De echte les draait minder om exacte totalen en meer om de schaal van de schok: een klein burgerleger dat buitensporig zware verliezen toebrengt aan een groot imperium.
Herodotus — Historiën, Boek VI.
Encyclopaedia Britannica — Slag bij Marathon.
Livius.org — Marathon (490 v.Chr.).
Ancient World Magazine — The Battle of Marathon: Thoughts on the Athenian victory of 490 BC.
Het terrein
Waar er gevochten werd
Test yourself
Quiz
Question 1
The Greek centre held firm and never gave ground during the fighting.
Question 2
According to Herodotus, how many Persian ships did the Greeks capture at the shore?
Question 3
The Persian fleet managed to land troops near Athens before the Athenian army got back.
Question 4
Pheidippides' run from Athens to Sparta, per Herodotus, was shorter than the legendary Marathon-to-Athens run.
Question 5
Why does the article warn against treating Marathon as the moment all of Greece was saved forever?
Ontdek meer
Dit vind je misschien ook interessant
Gerangschikt op hetzelfde land, dan tijdperk, dan hoe dicht de veldslagen in de tijd bij elkaar lagen.