Wat betekent "Frankrijk leegbloeden"? De strategie bij Verdun uitgelegd
France
"Frankrijk leegbloeden" was de strategie van de Duitse generaal Erich von Falkenhayn tijdens de Slag om Verdun in 1916. In plaats van te proberen de vestingstad te veroveren, was Falkenhayn van plan om het Franse leger enorme verliezen toe te brengen totdat hun manschappen en moreel uitgeput waren.
De Slag om Verdun (21 februari – 18 december 1916) was de langste veldslag in de moderne geschiedenis, die 300 dagen duurde en resulteerde in meer dan 700.000 slachtoffers onder de Franse en Duitse strijdkrachten. Wat was de Duitse strategie? Generaal Erich von Falkenhayn wilde "Frankrijk leegbloeden" door de symbolische vestingstad Verdun aan te vallen, waardoor Frankrijk werd gedwongen deze koste wat kost te verdedigen via uitputting in plaats van te streven naar een beslissende doorbraak. Hoe reageerde Frankrijk? Onder bevelhebbers Philippe Pétain en later Robert Nivelle onderhielden de Fransen de bevoorradingslijnen via de "Voie Sacrée" (Heilige Weg) en
Afloop
French Victory
Bevelhebbers
Erich von FalkenhaynChief of the German General Staff (overall planner of the Verdun offensive) · German
Crown Prince WilhelmCommander, German 5th Army (operational commander at Verdun) · German
Konstantin Schmidt von Knobelsdorf5th Army Chief of Staff · German
Max von GallwitzGerman artillery commander later in the battle · German
Paul von HindenburgChief of the Great General Staff (from August 1916, oversaw later phase) · German
Erich LudendorffDeputy to Hindenburg (from August 1916) · German
Joseph JoffreFrench Commander‑in‑Chief (overall strategic direction) · French
Philippe PétainCommander, French Second Army (defensive command at Verdun, Feb–Apr 1916) · French
Robert NivelleCommander, French Second Army (later phase, from Apr 1916) · French
Charles ManginFrench corps/division commander, key attacker in later French offensives · French
Noël de CastelnauSenior French army group commander, involved in Verdun sector · French
Strijdkrachten
Frenchabout 1,140,000–1,500,000 soldiers
Germanabout 1,250,000 soldiers
Verliezen
Frencharound 370,000–400,000
Germanaround 330,000–355,000
Regio
North East France
Coördinaten
49.208, 5.422
Kroniek
Wat er gebeurde
I
Hoofdstuk 1 van 5
Achtergrond
Een storm over de Maas
Tegen het einde van 1915 was het Westfront veranderd in een litteken over het gezicht van Europa: een zigzagpatroon van loopgraven, prikkeldraad en met kraters bezaaide aarde dat zich uitstrekte van de Noordzee tot aan de Zwitserse grens. De grootse bewegingsoorlog die in 1914 door België en Noord-Frankrijk had geraasd, was al lang voorbij; wat overbleef was een slopende aanhoudendestellingoorlog, gemeten in meters en betaald in bloed.
Voor Duitsland was het probleem brutaal in zijn eenvoud: de oorlog kon niet worden gewonnen door af te wachten. Het Britse Rijk groeide met de maand sterker en overspoelde het continent met mannen en materieel; Rusland doemde, ondanks al zijn troebelen, nog steeds op in het oosten; en Frankrijk weigerde, hoewel gehavend, te breken. De Duitse chef van de Grote Staf, Erich von Falkenhayn, was tot een koele conclusie gekomen: de overwinning zou niet komen door een grote doorbraak, maar door uitputting. Als hij Frankrijk kon dwingen zichzelf leeg te bloeden in een strijd die het niet kon opgeven, zou Parijs uiteindelijk om vrede kunnen vragen, en met Frankrijk buiten gevecht zou Groot-Brittannië geen steunpunt meer over hebben op het continent.
Had hij een plaats nodig waar strategie en symboliek elkaar overlapten, een punt dat zo vitaal, zo heilig was, dat de Fransen het koste wat kost zouden verdedigen. Hij vond het in Verdun.
De vesting die niet wilde vallen
Verdun was geen gewone stad. Eeuwenlang was het een hoeder geweest van Frankrijks oostelijke grens, een vestingstad op een heuvel aan de Maas, omringd door een moderne gordel van negentien forts en kleinere steunpunten (Douaumont, Vaux, Souville en meer) gebouwd van gewapend beton en staal, ontworpen om de zwaarste artillerie van die tijd te weerstaan. De buitenste ring van forten vormde een boog van 28 mijl rond de citadel, verbonden door ondergrondse galerijen, telefoonlijnen en smalspoorwegen.
Tegen 1916 waren de tanden van Verdun echter getrokken. Na de snelle val van Belgische forten zoals Luik en Namen in 1914, had de Franse legerleiding geconcludeerd dat moderne superzware belegeringsgeschut forten overbodig had gemaakt. Tientallen artilleriebatterijen werden weggehaald uit de sector Verdun en gestuurd om offensieven elders te steunen; de grote geschutskoepels werden verwijderd of achtergelaten met minimale bemanningen; de munitievoorraden slonken; en er werden zelfs plannen gemaakt om sommige forten te ontmantelen in plaats van de Duitsers ze te laten gebruiken. In februari 1916 werd Fort Douaumont, het grootste en hoogste van de forten van Verdun, bemand door een rompbemanning van minder dan zeventig technici, de ophaalbrug was vastgelopen, de machinegewijzerbunkers waren onbemand en er was bijna vijf ton aan explosieven aangebracht voor vernietiging.
Wist Falkenhayn dit. Hij wist ook dat de Fransen zich niet konnten veroorloven om Verdun te verliezen, niet militair en niet in de ogen van hun eigen volk. De verovering van de stad zou de weg naar Parijs openen en het Franse moreel breken; de verdediging ervan zou elke beschikbare man en elk geschut vergen. Op 21 februari 1916 ontketende het Duitse Vijfde Leger, onder het bevel van kroonprins Wilhelm, Operatie Gericht, een storm van staal en vuur die bedoeld was om Verdun te veranderen in een gehaktmolen waar Frankrijk nooit meer uit zou opstaan.
De Duitsers rukten op, overrompelden de buitenste forten en drongen diep door in de ring rond de stad. Fort Douaumont viel binnen de eerste dagen, nagenoeg zonder slag of stoot. Maar Verdun zelf, de stad aan de Maas, gaf nooit een centimeter toe. Hoe ver de Duitse linies ook oprukken, hoe dicht de vijand ook naderde, de stad bleef tot de allerlaatste dag van de slag stevig in Franse handen. Wat volgde was dan ook niet de val van een vesting, maar de langste slag van de Eerste Wereldoorlog: tien maanden van hel die bijna een miljoen levens zou opslokken en het landschap zo zou vergiften dat een eeuw later teams nog steeds elk jaar tonnen niet-ontplofte granaten uit de grond ruimen.
Eén weg, de levenslijn van een natie
Er was één fragiele draad die Verdun in leven hield: een enkele departementale weg die in zuidwestelijke richting liep van de stad naar Bar-le-Duc. Alles (mannen, voedsel, water, munitie, gewonden) moest over deze strook aarde worden vervoerd, onder voortdurend Duits artillerievuur. Precies omdat de Duitsers de stad hadden omsingeld zonder haar ooit in te nemen, werd deze weg de enige levenslijn waardoor Frankrijk zijn wil om te weerstaan kon blijven voeden. Deze weg zou al snel bekendstaan als de Voie Sacrée, de Heilige Weg, en hij zou de slagader worden waardoor Frankrijk zijn wil om te vechten goot.
Tegen de tijd dat de eerste Duitse granaten op de ochtend van 21 februari overvlogen, was het toneel klaar: een ontmantelde vesting, een nationaal symbool en een strategie die niet was gebaseerd op overwinning, maar op uitputting. Wat Falkenhayn bedoelde als een berekende slachtpartij, zou iets heel anders worden: een veldslag die een eigen leven ging leiden en beide legers dieper meesleurde in een nachtmerrie waar geen van beiden gemakkelijk aan kon ontkomen.
Wikipedia – Slag om Verdun
Imperial War Museum – "What Was The Battle Of Verdun?"
The History Press – Tijdlijn van Verdun
History Hit – Waarom was de Slag om Verdun zo belangrijk?
Roads to the Great War – Een chronologie van Verdun
De Donder slaat toe: 21–25 februari 1916
Om 7:15 uur op 21 februari 1916 veranderde de wereld rondom Verdun in een zee van lawaai. Langs een front van ongeveer 8 mijl ten oosten van de Maas openden 1.200 Duitse kanonnen — waaronder de superzware 420mm-Dikke Bertha-mortieren — het vuur in een beschieting die zo hevig was dat het geluid tot meer dan 90 mijl ver te horen was. Negen lang uur lang regende het granaten op de Franse loopgraven, prikkeldraad en forten in een rollend Trommelfeuer — „trommelvuur” — dat zo dicht was dat afzonderlijke explosies versmolten tot één enkele, aardschuddende brul.
Het Duitse plan was nauwkeurig: het Franse front verpulveren en vervolgens oprukken in kleine, gedisciplineerde golven, waarbij vlammenwerpers en stormtroepen werden ingezet om steunpunten te veroveren met minimale infanterieverliezen. Tegen de namiddag rukte de Duitse infanterie op achter een verspringen van het spervuur, in de verwachting weinig meer aan te treffen dan vernielde aarde en beduusde overlevenden.
Ze hadden het mis.
De eerste linie barstt open
De Franse voorste posities waren onderbezet en onderbemand, maar niet verlaten. In het Bois des Caures leidde luitenant-kolonel Émile Driant — een beroemde schrijver die officier was geworden — twee bataljons chasseurs à pied in een wanhopige vertragingsactie tegen een overmacht. Twee dagen lang hielden ze stand in het bos, waarbij ze herhaalde aanvallen afsloegen, totdat de pure overmacht aan getallen en artillerievuur hen uiteindelijk braken. Driant sneuvelde op 22 februari, samen met de meeste van zijn mannen; slechts een handvol wist te ontsnappen.
Nu het Bois des Caures verloren was, versnelde de Duitse opmars. Op 23 februari werden de dorpen Brabant en Haumont veroverd; op 24 februari stortte de Franse tweede verdedigingslinie in toen Beaumont-en-Verdun en het Bois des Fosses werden overstroomd. Duitse troepen rukten op door de Ravin Hassoule, een ravijn dat rechtstreeks leidde naar Fort Douaumont — de sluitsteen van de oostelijke verdediging van Verdun.
De val van Douaumont
Om 15:00 uur op 25 februari rukten twee bataljons van het Brandenburgse Infanterieregiment 24 op naar het dorp Douaumont. In de verwarring van de strijd raakte een kleine Duitse eenheid — niet meer dan honderd man — afgesneden van de eigen artillerie en zocht dekking in een ravijn dat naar het fort leidde. Tot hun verbazing rees het massale betonnen bouwwerk bijna geruisloos boven hen uit, de machinegeweurbunkers onbemand, de ophaalbrug vastzittend in de neerwaartse positie.
Via een onbewaakte grachtbunker kropen de Duitsers het fort binnen en troffen er minder dan dertig Franse verdedigers aan — een onderhoudsploeg onder leiding van een adjudant — die weinig weerstand boden voordat ze gevangen werden genomen. In nog geen uur tijd was het grootste en modernste fort van Verdun in handen gevallen van een handvol mannen, bijna per toeval.
Het nieuws bracht Duitsland in vervoering. In Parijs sloeg het in als een bom bij de legerleiding. Dezelfde avond arriveerde generaal Philippe Pétain om het bevel over de sector Verdun op zich te nemen. Zijn bevelen waren eenvoudig en absoluut: houd de oostoever van de Maas tegen elke prijs vast en laat geen forten meer achter zonder gevecht.
Pétain houdt stand
Pétain hernoemde en reorganiseerde de diepteverdediging en vestigde elkaar versterkende steunpunten in plaats van elke man in de frontloopgraven te proppen. Hij nam de directe controle over de artillerie over en stelde, cruciaal genoeg, de Voie Sacrée veilig. De weg werd gereserveerd voor uitsluitend militair verkeer; een volledige divisie werd ingezet om de weg onder vuur te blijven repareren; en een onophoudelijke stroom vrachtwagens — op het hoogtepunt één elke 14 seconden — voorzag Verdun van mannen en materieel.
Tegen 6 maart waren meer dan 20 Franse divisies door de sector Verdun gerouleerd, waarmee de totale sterkte op meer dan 200.000 man kwam. Wat Falkenhayn had gehoopt een snelle, bloedige val te zijn, veranderde in een langdurige, wederzijdse slachtpartij.
De strijd breidt zich uit: Westoever en de strijd om de hoogten
Gefrustreerd door de toenemende weerstand op de oostoever en het straffende vuur van de Franse artillerie op de westoever, breidden de Duitsers het offensief uit. Op 6 maart vielen ze aan over de Maas om de hoogten van Le Mort-Homme en Heuvel 304 te veroveren — ruggen die de Fransen perfecte observatie- en artillerieposities gaven over de Duitse achterhoede.
De strijd op de westoever was even bruut als die op de oosterse oevers. De Duitsers veroverden het Bois des Corbeaux en delen van Mort-Homme, maar Franse tegenaanvallen sloegen hen keer op keer terug. Tegen eind maart hielden de Duitsers delen van Côte 265 en Malancourt in handen, maar Mort-Homme en Heuvel 304 bleven betwiste hellegaten, waarvan de toppen door miljoenen granaten waren afgeschoren.
De opmars naar Souville
Door de maanden april en mei werd de slag een reeks uitputtende aanvallen en tegenaanvallen, waarbij dorpen en forten meerigmaal van eigenaar wisselden. Op 8 mei doodde een catastrofale explosie in Fort Douaumont — vermoedelijk veroorzaakt door een onbeheerd kookvuur dat opgeslagen granaten deed ontploffen — 679 Duitse soldaten en verstoorde tijdelijk de Duitse greep op het fort.
Begin juni veroverden de Duitsers na een vijfdaagse belegering eindelijk Fort Vaux, waarvan het Franse garnizoen zich pas overgaf toen hun water op was. Aangemoedigd lanceerde kroonprins Wilhelm op 23 يونيو het grootste offensief van de slag op 23 juni, gericht op de laatste heuvelrug vóór Verdun zelf — de hoogten van Souville. Duitse troepen bereikten de buitenwijken van Fleury-devant-Douaumont en kwamen volgens sommige verslagen binnen zichtafstand van de daken van Verdun. Maar ze konden niet verder. Franse artillerie, die inmiddels in veel sectoren gelijkwaardig of superieur was, sloeg gaten in de oprukkende linies en tegenaanvallen dreven de Duitsers terug van de rand van de rug van Souville.
Tegen half juli had het Duitse offensief zijn hoogtepunt bereikt — en liep het vast.
Wikipedia – Slag om Verdun
Imperial War Museum – „What Was The Battle Of Verdun?”
The History Press – Verdun-tijdlijn
History Hit – Why Was the Battle of Verdun so Significant?
Roads to the Great War – A Verdun Chronology
“Zullen ze er niet doorkomen”
Eind juni 1916 stond de Duitse leiding voor een duidelijke keuze: harder doorpuhen richting Verdun, of accepteren dat het oorspronkelijke plan was mislukt. Falkenhayn had een uitputtingsslag voor ogen die voornamelijk door artillerie werd gevoerd, waarbij de Duitse infanterie veilige verdedigingslinies vasthield terwijl de Fransen leegbloedden in tegenaanvallen. In plaats daarvan was de Duitse infanterie ingezet bij herhaalde frontale aanvallen, waarbij ze verliezen leden die bijna even zwaar waren als die van de Fransen.
Op 23 juni vaardigde generaal Robert Nivelle — die Pétain in april had vervangen als bevelhebber van het Tweede Leger — een dagorder uit die legendarisch zou worden: “Ils ne passeront pas.” — “Zullen ze er niet doorkomen.” Het was meer dan een slogan; het was een weerspiegeling van een nieuwe realiteit. De Fransen hadden geleerd om deze slag op hun eigen voorwaarden te bevechten: verse divisies door het front laten roteren, artillerie masseren voor precieze tegenbarrages, en de Voie Sacrée gebruiken om een verdediging in stand te houden die simpelweg niet zou breken.
De Somme verandert alles
Op 1 juli 1916 lanceerden de Britten en Fransen hun massieve offensief aan de Somme, 150 mijl naar het noorden. De timing was geen toeval; de druk bij Verdun was ondraagbaar geworden en de geallieerden moesten Duitsland dwingen om manschappen en kanonnen weg te trekken van de Maas.
Het effect was onmiddellijk. Duitse divisies en zware artillerie werden uit Verdun weggetrokken om gaten op het front aan de Somme te dichten. Wat in 1916 de belangrijkste inspanning van Duitsland was geweest, was nu een secundair theater, maar de gevechten gingen door met een onverminderde felheid. Op 11–12 juli deden de Germanen hun laatste grote poging om door te breken naar Verdun, waarbij ze fort Souville en het dorp Fleury aanvielen. Ze faalden. Vanaf dat moment verschoof het initiatief langzaam maar onverbiddelijk naar de Fransen.
De Franse tegenoffensieven: oktober–december
Tijdens de late zomer en vroege herfst verzandde Verdun in een grimmige stellingoorlog — een mozaïek van vernielde bossen, wegvaagde dorpen en door bomkraters getekende hellingen waar kleine patrouilles vochten om meters grond. Toen sloegen de Fransen in oktober terug.
Na een nauwgezette artillerievoorbereiding die begon op 19 oktober, viel de Franse infanterie op 24 oktober aan met zes divisies. In één enkele dag rukten ze meer dan 3 kilometer op en heroverden ze fort Douaumont, dat de duitsers grotendeels hadden verlaten onder het gewicht van het Franse vuur. Op 2 november werd ook fort Vaux heroverd, nadat het Duitse garnizoen was geëvacueerd onder onophoudelijke beschietingen.
Een laatste Frans offensief op 15 december dreef de Duitsers nog eens 2 mijl terug, bijna tot hun startposities van 21 februari. Tegen de tijd dat de grote operaties op 18 december werden gestaakt, hadden de Fransen bijna al het terrein herwonnen dat in de openingsfase van de slag verloren was gegaan. Verdun was niet gevallen.
Wikipedia – Slag om Verdun
Imperial War Museum – “What Was The Battle Of Verdun?”
The History Press – Verdun timeline
History Hit – Why Was the Battle of Verdun so Significant?
Roads to the Great War – A Verdun Chronology
De prijs van tien maanden
Toen de wapens rond Verdun medio december 1916 eindelijk zwegen, was het landschap onherkenbaar. Negen dorpen — Fleury, Douaumont, Vaux, Beaumont, Haumont, Ornes, Cumières, Bezonvaux en Louvemont — waren volledig verwoest en nooit meer opgebouwd; later werd verklaard dat ze “voor Frankrijk waren gestorven”. Het knekelhuis van Douaumont, gebouwd na de oorlog, herbergt nu de resten van meer dan 130.000 niet-geïdentificeerde soldaten, met meer dan 16.000 gemarkeerde graven die zich ervóór uitstrekken — een enkel veld van stenen kruisen dat luider spreekt dan welke statistiek dan ook.
De menselijke tol was duizelingwekkend. Moderne schattingen ramen de Franse verliezen op ongeveer 377.000 (inclusief zo'n 160.000 doden of vermisten) en de Duitse verliezen op ongeveer 337.000 (met 143.000 doden of vermisten) — een gecombineerd totaal van meer dan 700.000 man in tien maanden. Sommige oudere bronnen duwen het gecombineerde cijfer dichter naar de één miljoen wanneer gewonden, vermisten en latere sterfgevallen worden meegerekend. Gemiddeld eiste Verdun meer dan 70.000 slachtoffers per maand — een tempo dat zelfs een generatie die al gevoelloos was geworden voor slachtpartijen deed duizelen.
Een strategisch falen, een symbolische overwinning
In strikt strategische zin was Falkenhayns plan mislukt. Hij had gehoopt Frankrijk leeg te bloeden en een afzonderlijke vrede af te dwingen; in plaats daarvan hield het Franse leger stand en bloedde het Duitse leger bijna net zo hard. De zware verliezen bij Verdun, gecombineerd met nog grotere verliezen aan de Somme, veroorzaakten een personeelscrisis in Duitsland die alleen maar erger zou worden naarmate de oorlog voortduurde.
Falkenhayn zelf betaalde de prijs. Op 29 augustus 1916 werd hij ontslagen als chef van de Grote Staf en vervangen door het duo Paul von Hindenburg en Erich Ludendorff, die onmiddellijk opdroegen om een einde te maken aan grote offensieve operaties bij Verdun.
Voor Frankrijk werd Verdun meer dan een slagveld — het werd een symbool. Het beeld van gewone soldaten die de linie vasthielden tegen een overmacht, bevoorraad via die enkele, beschoten weg, voedde een nationale mythe van uithoudingsvermogen en opoffering. Pétain, de “Leeuw van Verdun”, reed op die reputatie naar de top van het Franse militaire leiderschap — en later, op beruchte wijze, naar het hoofd van het collaborerende Vichy-regime in de Tweede Wereldoorlog. Nivelle, wiens tegenoffensieven hadden geholpen het tij te keren, zou worden gepromoveerd tot bevelhebber van het gehele Franse leger — om vervolgens te zien hoe zijn reputatie werd verwoest door het rampzalige lenteoffensief van 1917 en de muiterijen die daarop volgden.
Een landschap dat nog steeds in oorlog is
Verdun eindigde niet met de wapenstilstand. Zelfs vandaag de dag, meer dan een eeuw later, ligt het bos rond het slagveld gevaarlijk bezaaid met niet-ontplofte munitie — naar schatting 10 miljoen granaten, vele gevuld met arseen en andere gifstoffen, nog steeds begraven in de grond. Gespecialiseerde “bomopruimingsteams” halen elk jaar ongeveer 40 ton munitie uit de zone van Verdun; in het huidige tempo zullen ze dat nog eeuwenlang doen. Delen van de Zone Rouge — de “Rode Zone” — zijn nog steeds gesloten voor ontwikkeling, een permanent litteken op de kaart waar de oorlog nooit echt eindigde.
Wikipedia – Slag om Verdun
Imperial War Museum – “What Was The Battle Of Verdun?”
The History Press – Verdun timeline
History Hit – Why Was the Battle of Verdun so Significant?
Roads to the Great War – A Verdun Chronology
1. Zwarte duiven
Franse duivenhouders verfden postduiven soms zwart zodat ze minder goed zichtbaar waren tegen de zwarte en rokerige lucht en door Duitse schutters voor andere vogels werden aangezien.
2. Verdun eist nog steeds slachtoffers
Van de ongeveer 53 miljoen granaten die tijdens de Slag om Verdun werden afgeschoten, ontplofte zo'n een op de vier niet bij de inslag, waardoor het landschap bezaaid bleef met blindgangers. Meer dan een eeuw later verbergt de grond rond Verdun nog steeds dodelijke explosieven en zijn diverse mensen gedood of ernstig gewond geraakt toen verstoorde granaten plotseling tot ontploffing kwamen.
3. Bijna het gehele Franse leger passeerde Verdun
Dankzij de constante rotatie van eenheden langs de Voie Sacrée werd Verdun uitgevochten door het grootste deel van het Franse leger, niet slechts door een paar divisies. Tussen februari en december 1916 diende ruwweg 70–75% van alle Franse divisies minstens een keer in de sector Verdun, wat betekent dat ongeveer drie van de elke vier Franse soldaten in 1916 tijd doorbrochten op dit slagveld.
4. Eerbetoon aan de vijand
Vijandige piloten wierpen kransen af boven neergestorte vliegers bij Verdun
Deze ongewone traditie begon met een Duitse piloot nadat de Franse aas Adolphe Pégoud in augustus 1915 sneuvelde. Dagen later vloog zijn tegenstander over de crashsite en liet hij een krans vallen met een lint met de tekst: “Van zijn tegenstander aan vlieger Pégoud, gesneuveld in de strijd voor zijn vaderland.” Boven het slagveld van Verdun, waar vliegtuigen een cruciale rol speelden, werd dit gebaar van respect—het neerleggen van kransen voor vijandige vliegers—een kleine maar opvallende traditie te midden van de slachtpartij.
Sky HISTORY – 9 weinig bekende feiten over de Slag om Verdun
GEO – Dix choses que vous ne saviez pas sur la bataille de Verdun
Het terrein
Waar er gevochten werd
Test yourself
Quiz
Question 1
What was the German codename for the opening offensive at Verdun?
Question 2
Fort Douaumont was heavily manned and fully armed when the battle began.
Question 3
Who commanded the German Fifth Army during the offensive?
Question 4
What was the single supply road to Verdun called?
Question 5
What Allied offensive, launched 1 July 1916, diverted German troops away from Verdun?
Question 6
By December 1916, the German army had gained more ground than it held in February.
Ontdek meer
Dit vind je misschien ook interessant
Gerangschikt op hetzelfde land, dan tijdperk, dan hoe dicht de veldslagen in de tijd bij elkaar lagen.